Bilim adamları ve yaşam öyküleri
Feza Gürsey
Feza Gürsey, (7 Nisan 1921
- 13 Nisan 1992) Türk fizikçi ve matematikçi.
7 Nisan 1921’de İstanbul’da doğdu. Babası askeri doktor Ahmet
Reşit Gürsey, annesi ise Türkiye Cumhuriyeti'nin öncü bilim
kadınlarından kimyager Remziye Hisar'dır. Anne-babasının
çocuklarının eğitimi üzerine titizlikle eğilmesi ve küçük yaşta
İstanbul aydın çevresinin içinde yer almak onun çok yönlü ve
sanata düşkün kişiliğininin oluşmasını sağladı.
Feza Gürsey Galatasaray Lisesi'ndeki eğitimini 1940 yılında
tamamladı. 1944 yılında da İstanbul Fen Fakültesi
Matematik–Fizik Dalı'ndan mezun oldu. İstanbul
Üniversitesi’ndeki fizik asistanlığı sırasında M.E.B. tarafından
yapılan sınavı kazanarak İngiltere’de Imperial College’de
doktora yapma imkanını elde etti. Kuaterniyonların alan
teorisine uygulanmaları konusunda yaptığı ve 1950'de tamamladığı
çalışması, bilim dünyasında uyandırdığı yankıların yanısıra,
onun için de yaşam boyu sürecek bir araştırma ilgisinin odak
noktası oldu.
Feza Gürsey 1950-51 yılları arasında Cambridge Üniversitesi'nde
doktora sonrası çalışmalar yaptıktan sonra 1951'de İstanbul
Üniversitesi'ne fizik asistanı olarak tayin edildi. 1952'de
kendisiyle birlikte fizik asistanlığı yapmakta olan Suha Pamir
ile evlendi.
1953'de İstanbul Üniversitesi’nden doçent ünvanını aldı. 1954-61
yılları arasında süre öğretim üyeliği boyunca Türk bilim
tarihinin ilk ve son Teorik Fizik Kürsüsü'nün temelini oluşturan
iki öğretim üyesinden biri olarak kürsünün geleceğini
hazırlamıştı. Bu arada 1957-61 yılları arasında Brookhaven
Ulusal Laboratuvarı'nda, Princeton Üniversitesi'nde İleri
Araştırma Enstitüsü'nde ve Columbia Üniversitesi'nde
araştırmalar yapmış olan Feza Gürsey'in bu dönemi onun bilimsel
açıdan en verimli dönemlerinden biri olmuş, bu sırada ona
hayatının sonuna kadar hayranlık duyan ve onu destekleyen Nobel
Fizik Ödülü sahibi Wolfgang Pauli ile, atom bombasının babası
olarak bilinen J.R. Oppenheimer ile, yine Nobel Ödüllü
fizikçiler olan E. Wigner, T.D. Lee ve C.N. Yang ile tanışmış,
onlarla dostluklar kurmuştu.
Feza Gürsey, 1961'de sağladığı uluslararası üne ve önünde açılan
yurtdışı prestijli iş olanaklarına rağmen yurda döndü ve
ODTÜ’nün sunduğu profesörlük ünvanını kabul ederek ODTÜ 'Teorik
Fizik Bölümü'nün kurulmasında önemli bir rol üstlendi.
1960'lı yıllarda Kiral Bakışım Kuralı'nı ortaya koyarak
uzay-zaman bakışımı çalışmalarının genişletilmesine ön ayak olan
Gürsey, kuantum renk dinamiği kuramı çevçevesinde çalışmalara
imza atmıştır.
1974 yılına kadar ODTÜ'de öğretim üyeliği görevine devam eden
Feza Gürsey, sayısız öğrenci yetiştirdi ve etkin bir araştırma
grubu kurdu. 1974'de Yale Üniversitesi'nde kürsü başkanlığına
getirildi. Feza Gürsey, 1992 yılında A.B.D.'nin New Haven
kentinde ölmüştür.
Eserleri
Itzhak Bars; Alan Chodos; Chia-Hsiung Tze; Feza Gürsey,
Symmetries in particle physics, New York 1984, ISBN 0306418010
Ödülleri
1969 Tübitak Bilim Ödülü
1977 S. Glashow ile birlikte J.R. Oppenheimer Ödülü ; R.
Griffiths ile Doğa Bilimlerinde A. Cressey Morrison Ödülü
1979 Einstein Madalyası
1981 College de France’da konuk profesör ve College de France
Madalyası
1984 İtalya Cumhuriyeti'nce verilen Commendatore unvanı
1986 Roma'da Konuk Profesörlük ödülü