Battani (859-929)
Devrinin en önemli
astronomlarından ve matematikçilerinden olan Battâni
(858-929), Sâbit ibn Kurrâ gibi, Urfa'nın Harran
Bölgesi'ndendir ve yıldızlara tapan Sabii Dini'ne
mensuptur.
Rakka'da özel bir gözlemevi kurmuş ve burada 887-918
tarihleri arasında son derece önemli gözlemler
yapmıştır. Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketlerini
gözlemlemiş, yörüngelerini doğru bir biçimde belirlemeye
çalışmıştır. Güneş ve Ay tutulmaları ile ilgilenmiş,
mevsimlerin süresini büyük bir doğrulukla hesaplamıştır.
Ayrıca, ekliptiğin eğimini de dakik olarak belirlemeyi
başarmıştır.
Aynı zamanda matematikçi de olan Battâni, bu alanda da
son derece önemli çalışmalar yapmıştır. Sinüs, kosinüs,
tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantı gerçek anlamda
ilk defa kullanan bilim adamının Battâni olduğu
söylenmektedir. Battâni, çalışmaları sırasında bazı
temel trigonometrik bağıntılara ulaşmış ve bunları
astronomik hesaplamalarda kullanmıştır.
SINÜS VE
KOSINÜS TABIRLERINI ILK KULLANAN BILGIN
M.Charles, "Geometrinde Metodlarin Tarihî Görünümü" adli
eserinde,
Battânî´den söz ederken, onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk
kullanan
kisi oldugunu ifade eder ve bu tabirleri günes saati
hesaplamasinda
buldugunu, ona uzayan gölge adini verdigini, buna modern
geometride
"tanjant" dendigini belirtir.
Battânî´nin senelerce önce ileri atip kullandigi buluslari Bati
asirlarca
sonra kullanabilmis ve onlara sâhip cikmistir. Islâm Tarihi
Arastiricilarindan
Prof. Philip K. Hitti "Muhtasar Arap Tarihi" eserinde sunlari
kaydeder:
"Süphesiz matematik bilginleri tanjant hakkinda Battânî´den
ancak bes
asir sonra bilgi sâhibi olabildiler.(Alman astronom ve
matematikcisi)
Regiomantanus (1436-1476)bununla müserref oldugu halde ondan bir
asir
sonra yasayan Kopernik (Copernicus,1473-1543) bunu tanimiyordu."
ESERLERI
1. Kitâbü Mârifet-il Metâli-il Bürûc fî mâ beyne erbe-il felek:
On iki burcun gök küresinin dörtte birindeki dogus yerlerinin
bilinmesi:
Ay´in tutulmasi, ay ve yildizlarin dogus yerlerinden bahseder.
Dunthorn 1794´te
ayin asirlik hizini hesaplarken Battânî´nin ay ve günes
tutulmalariyla ilgili
rasatlarindan oldukca faydalanmistir.
Boylamlari 0° den 36° ye kadar kiymetlerine tekabül eden
yildizlarin dohus
yerlerini gösteren bir katalogdur. Böylece bir cetveli ilk defa
ilim dünyasina
kazandiran Battânî olmustur. Daha önce yapilan Habas el-Hasîb
adli ziycde
(yildiz katalogu) böyle bir cetvel bulunmamaktadir.
2. Risâletünfî tahkîk-i akdâr-il ittisâlât:
Yildizlarin Yanyana gelme ölcülerinin arastirilmasi hakkindaki
kitapcik:
Yildizlarin enlemlerinden faydalanarak isiklarini göndermelerini
küresel
trigonometriden faydalanarak izâh etmektedir.
3. Serh-ul Makâlât-il erbai li-Batlamyus:
Batlamyus´un "Dört Kitap" adli eserinin aciklamasi.
4. Ez-Zîyc:
Astronomiden bahsetmektedir.. Battânî´nin en önemli ve günümüze
kadar gelebilen
tek kitabidir. Eser Battânî´nin rasatlarindan elde ettigi
neticeleri de icine
almaktadir. Bu eser yalniz Islâm dünyasinda degil Ortacagda ve
Rönesansin ilk
devrelerinde Avrupa küresel trigonometri üzerinde derin tesirler
icra etmistir.
Kitap Kral X.Alfons(öl.1284) tarafindan Arapcadan Ispanyolca´ya
tercüme
ettirilmistir. 1143 yilinda Ispanya´da Robertus Retinensis
tarafindantercüme
edilmis ise de günümüze kadar gelemeden kaybolmustur. Ayrica
kitap 12.yüzyilin
ilk yarisinda Tivoli´li Piato Tiburtinus tarafindan Latinceye
cevrilmistir.
Ayrica Regiomantanus(1436-1476), Sabiî Cetvelleri adiyla söhret
bulan bu
ziycleri astronomiye ait önsözüyle bir serhini Latince´ye
cevirmistir. Önsöz
1537´de Fergânî(?-860) nin eseriyle birlikte Nürnberg´de
basilarak Avrupa ilim
dünyasina sunulmustur. 1645´te de Bolonya´da tek eser hâlinde "Johannes
Regiomontanus"´un bir kac ilavesiyle "Albategnius (Battânî)´un
Astronomi ilmine
dair Eseri" adi altinda latince bir baslikla yayinlanmistir.
Kopernik(1473-1543)de bu Islâm âliminin eserleriyle etraflica
ilgilenmis ve
cok istifadeler etmistir. Onun eserleri 1800 yilinda bile
Kahire´li Ibni Yunus
(?-1009)´un eserleriyle birlikte Fransiz Laplace(1749-1827)´in
incelemelerinde
yardimci olmustur. Bu Ziyc Dogu´da Ilhânî Ziyc cikincaya kadar
kullanilmistir.
Battânî´nin astronomideki hizmetlerini yadetmek isteyen Bati,
Ay´a onun da
ismini verdi. Ay haritalarinda ,Bati´da Albategnius olarak
söhret buldugundan,
Albategnius olarak kaydedilmistir.